تایید شده توسط پزشکان متخصص ایزی مد
محتوای این مقاله صرفا برای افزایش آگاهی شماست. قبل از هرگونه اقدام با پزشکان ایزی مد مشورت کنید
مروری کلی بر تعریف اختلال، میزان شیوع و جایگاه آن در دستهبندی اختلالات شخصیت اختلال شخصیتی پارانوئید، یک اختلال مزمن و ناتوانکننده است که با بیاعتمادی شدید، سوءظن مداوم و تفسیر منفی رفتار دیگران شناخته میشود. برآورد میشود که حدود ۲ تا ۴ درصد از افراد به این اختلال مبتلا باشند؛ مشکلی که میتواند روابط شخصی، کاری و اجتماعی را بهطور جدی تحت تأثیر قرار دهد. البته تفکر پارانوئیدی فقط به بیاعتمادی محدود نمیشود. اگر میخواهید این اختلال را بهتر بشناسید، در ادامه با ما همراه باشید.
علائم اختلال شخصیت پارانوئید
رفتارهای غیرطبیعی در اختلالات شخصیتی هر چند که برای اطرافیان آزاردهنده است، اما برای خود فرد طبیعی تلقی میشوند. به همین دلیل بیمار پارانوئید هم مانند دیگر بیماریهای این حوزه، بیشتر دیگران را مقصر چالشهای ایجاد شده میداند. بسیاری از افراد هنوز نمیدانند که پارانوئید چیست، با اینکه این بیماری میتواند مشکلات زیادی را در روابط فردی و شغلی ایجاد کند. علائم پارانوئید جزو مهمترین سرنخها برای تشخیص بیماری میباشند که برخلاف تصور، میتوانند متنوعتر از تفکرات بیاعتمادی باشند. در ادامه قصد داریم بیشتر این نشانهها را بررسی کنیم.
علائم رفتاری و عاطفی
علائم پارانوئید، عمدتا از اوایل دوران بزرگسالی شروع میشود که این علائم میتواند هم شامل رفتار و هم شامل الگوهای فکری شود. از نظر رفتاری یا عاطفی موارد زیر در این بیماران دیده میشود:
- احساس تهدید قریبالوقوع همیشگی و آمادگی برای آن
- انزوای اجتماعی و پرهیز از روابط نزدیک به دلیل ترس از فریب یا خیانت
- بروز واکنشهای پرخاشگرانه نسبت به شوخیهای ساده یا انتفاد
- معمولا دارای احساسات پایین به شکل سرد و خشک و بدون ابراز احساسات
- عدم توانایی در بخشیدن و کینه کردن نسبت به مسائل ساده
الگوهای فکری افراد مبتلا
همه ما ممکن است در برههای از زندگی، نسبت به دیگران یا رفتارهایشان بیاعتماد شویم که این بیاعتمادی، ممکن است دارای دلایل منطقی یا حتی بدون آنها باشد. آیا در چنین شرایطی میتوان گفت که دچار تفکر پارانوئیدی شدهایم؟
در چنین افرادی الگوی فکری به شکل تفکر تحریف شده و تفسیر بدبینانه رفتار دیگران است. این تفکرات عموما به مقاوم به هر گونه تصحیح هستند و به صورت ناخودآگاه در وضعیتهای مختلف پدیدار میشوند. معمولا در کنار علائم رفتاری، این الگوهای فکری خاص است که به افتراق بهتر بیماری کمک میکند. تفسیر بدبینانه رفتارهای دیگران، حتی رفتارهایی که نشانهای از بدی ندارند، یک الگوی فکری رایج در مبتلایان به پارانوئید است.
آنها همیشه افراد را تنها در دو گروه دشمن و گروه مورد اعتماد دستهبندی میکنند در شرایطی که هیچ احتمالی برای اشتباه نمیدهند. از اینرو دائما در حال تفسیر رفتارهای دیگران هستند که در این مسیر، نشانههای تضاد با باورهای خود را یا انکار کرده و یا توجیه میکنند. برای مثال بیماران پارانوئیدی، ممکن است خنده دیگران را نشانهای از تحقیر یا تمسخر بدانند، حتی اگر بدانند که منظور آنها واقعا یک موضوع خندهدار یا شخص دیگری است.
تفاوت علائم در مردان و زنان
عمدتا اختلال شخصیتی پارانوئید در مردان و زنان دارای تفاوتهای بارزی نیستند و علائم میتواند به صورت یکسان در هر دو جنس دیده شود. اما با این حال تفاوتهای ذاتی مردان و زنان میتوانند گروهی از علائم را در هر جنس بارزتر کند. در حالی که بیاعتمادی و سوءظن علامت مشترکی است، اما در مردان ممکن است این بیاعتمادی به صورت پرخاشگری و رفتارهای جنایی بیشتر خود را نشان دهند.
در زنان بیماری بیشتر استرس، افسردگی و مشکل در برقراری ارتباط دیده میشود. از سویی به دلایل گفته شده، تمایل به درمان در مردان کمتر است. بیماریها و اختلالات همراه میتواند از تفاوتهای دیگر علائم پارانوئید بین این دو جنس باشد. اختلال شخصیت ضد اجتماعی در مردان و اختلال شخصیت وابسته یا اجتنابی در زنان از بیماریهایی همراهی هستند که در آنها دیده میشوند.
علتها و عوامل ایجاد اختلال پارانوئید
اختلال شخصیتی به یک بیماری خاص گفته نمیشود، بلکه این مشکل شامل مجموعهای از بیماریهای مختلف است که بر اساس علائم و نشانههای قابل تفکیک هستند. اختلالات گفته شده، در سه دسته اصلی A، B و C طبقهبندی میشوند که پارانوئید جزو اختلالات شخصیت خوشه A است. معمولا بیمارانی که با این مشکل دست و پنجه نرم میکنند، دارای چالشهای زیادی در زندگی خود میشوند.
نکته مهم این است که در اغلب موارد این چالشها مختص به خود فرد نبوده و اطرافیان را هم درگیر میکند. به همین دلیل برای بسیاری سوال است که چه عواملی در بروز بیماری پارانوئید نقش دارند؟ هنوز به صورت دقیق مشخص نیست که چه عواملی در پرورش تفکر و باورهای پارانوئیدی نقش دارند. اما احتمال داده میشود که چنین مشکلی چند عاملی و در نتیجه علل مختلفی ایجاد شود. در ادامه قصد داریم دلایل بیماری پارانویا را دقیقتر بررسی کنیم.
عوامل ژنتیکی
ژنتیک میتواند یکی از دلایل ایجاد اختلالات شخصیتی باشد، اما هنوز سخت است که بتوان آن را به عنوان تنها عامل برای بروز بیماری شناخت. محققان بیشتر بر این باور هستند که در کنار ژنتیک، عوامل دیگری هم دخیل هستند. اما چه چیزی احتمال وراثت را در بروز شخصیت پارانوئیدی پررنگ میکند؟ بررسیها نشان میدهد اختلالات شخصیت خوشه A در افراد با سابقه بیماریهای روان در بستگان بیشتر خواهند بود. از اینرو وجود بیماریهای مرتبط میتواند یک نشانه مثبت برای شک به اختلالات شخصیت در فرد باشند.
عوامل محیطی و تربیتی
عوامل محیطی به عنوان یکی از اصلیترین دلایل برای بروز اختلال شخصیتی پارانوئید شناخته میشوند اما چرا؟ بالاتر بودن نسبی میزان شیوع این بیماری در افراد با وضعیت اجتماعی و اقتصادی پایین، احتمال دخالت عوامل محیطی را در بروز بیماری تقویت کرده است. ضمنا انزوای اجتماعی مورد دیگری است که به عنوان یک علت محیطی برای بروز بیماری پارانوئید شناخته میشود.
تاثیر تجربههای کودکی و آسیبهای روانی
گروهی از بیماریهای روان و به خصوص اختلال روانی پارانوئید، با دوران کودکی و آسیبهای روانی ناشی از آن مرتبط هستند. هر گونه تجربهای از قربانی شدن یا آزار و اذیت، میتواند به شکلگیری بیاعتمادی در فرد منجر بشود. از اینرو یکی از پرسشهای مهم در مصاحبه با بیماران، پرسش از آنها در مورد دوران کودکی و تجریبات ناخوشایند ناشی از آن، میباشد.
نحوه تشخیص اختلال پارانوئید توسط روانپزشک
تشخیص پارانویا توسط روانپزشک بر اساس مصاحبه بالینی ساختار یافته، سوابق پزشکی و به خصوص بیماریهای روان و ارزیابی نگرشهای فرد، داده میشود. عمدتا تشخیص این بیماری کار سادهای نیست، چون نگرش بیمار باعث عدم همکاری درست با پزشک میشود. این ویژگی میتواند برخی از علائم یا ویژگیها را مخفی کند. با این حال روشهای مختلفی برای تشخیص اختلال پارانوئید وجود دارد که در ادامه مورد بررسی قرار میدهیم.
ملاکهای تشخیص در DSM-5
راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی( DSM-5)، معیارهای مشخصی را برای شناسایی شخصیت پارانوئید ارائه میکند که میتواند ملاکی دقیق برای تشخیص بیماری باشد. علامت اصلی این اختلال، نوعی بیاعتمادی افراطی و فراگیر نسبت به تمامی رفتارها یا انگیزههای دیگران است که این نشانهها در اغلب موارد، از اوایل دوران بزرگسالی شروع میشوند. این بیاعتمادی باید حداقل با چهار مورد از موارد زیر همراه باشد تا تشخیص تایید شود:
بیاعتمادی افراطی و غیر منطقی نسبت به موضوعات مختلف- عدم اعتماد به وفاداری دوستان یا همکاران
- برداشت غلط از گفتهها یا نیتهای دیگران
- عدم وجود اعتماد در روابط بین فردی
- بروز واکنشهای دفاعی یا تهاجمی نسبت به اظهارات دوپهلو
- کینه ورزی
- تصور خیانت یا عدم وفاداری از شریک زندگی
روشهای ارزیابی و مصاحبه بالینی
مصاحبههای بالینی و پرسشنامه، از مهمترین ابزارها برای تشخیص بیماریهای حوزه روان هستند، چون در بیشتر موارد تشخیص بیماری بر اساس یافتههای همین مصاحبهها گذاشته میشود. بنابراین نباید چندان به دنبال آزمایشهای خون یا موارد دیگر برای قطعی کردن تشخیص اختلالات شخصیت بود، هر چند که در مواردی میتوانند به تشخیص کمک کنند. معمولا پزشکان و روانشناسان تلاش میکنند مصاحبه خود را با پرسشهای باز شروع کنند، چون این کار مانع از واکنش دفاعی فرد مبتلا به بیماری پارانویا میشود.
یکی از چالشهای تشخیص بیماری، افتراق آن از سایر اختلالات شخصیت میباشد. پرسش در مورد تاریخچه پزشکی، تجربیات دوران کودکی، مواردی که فرد در مورد آنها حساس است، اعتبار سنجی این باورها و مشکلات احتمالی دیگر، میتواند دقیقتر ملاکهای گفته شده در DSM-5 را با سوالات استاندارد برای ما مشخص کنند. بسته به شرایط فرد ممکن است ارزیابیهای جامعتر برای بررسی آسیبهای مغزی، مشکلات شناختی و یا عوارض داروها هم بررسی شوند.
تفاوت با سایر اختلالات روانی (مانند اسکیزوفرنی)
همانطور که اشاره شد یکی از چالشهای تشخیص پارانوئید، افتراق آن از سایر اختلالات شخصیتی میباشد. تمرکز بر سوءظن و بیاعتمادی غیرمنطقی میتواند یک راهکار مناسب برای افتراق میان این بیماریها است. اما علاوه بر این، علائم دیگری هم وجود دارند که به افتراق آنها کمک میکند. در زیر تفاوت پارانویا و اسکیزوفرنی و بیماریهای دیگر به شکلی دقیقتر بررسی میشوند.
| ویژگیها | اختلال شخصیت پارانوئید | اسکیزوفرنی | اختلال هذیانی |
|---|---|---|---|
| بدگمانی و بیاعتمادی | مزمن و بهظاهر واقعبینانه | هذیانهای عجیب و غیرمنطقی | هذیان خاص |
| توهم | ندارد | دارد | ندارد |
| عملکرد اجتماعی | محدود و در موارد شدید مختل | مختل | اغلب طبیعی |
| سن بروز علائم | اوایل بزرگسالی | نوجوانی و اوایل بزرگسالی | میانسالی به بعد |
راههای درمان اختلال پارانوئید شخصیت
عدم آگاهی بیماران از مشکل خود باعث میشود تا درمان اختلال پارانوئید عمدتا در مراحل پیشرفته و به دنبال درخواست اطرافیان صورت بگیرد. درمان میتواند تا حد زیادی، تعادل از بین رفته در زندگی بیماران را بازگرداند. اما با این حال، همه چیز به همین سادگی نیست و چالشهایی در این مسیر وجود دارد. در ادامه علاوه بر بررسی روشهای درمانی، در مورد این چالشها صحبت خواهیم کرد.
رواندرمانیCBT) درمان حمایتی و.....)
درمان شناختی رفتاری، رواندرمانی و درمانهای حمایتی خط اول و از اصلیترین روشهای درمانی اختلال روانی پارانوئید هستند که میتوانند به تدریج افکارهای غلط را در بیماران اصلاح کنند. در درمان حمایتی، پزشکان سعی میکنند تا واکنش دفاعی افراد را از طریق ایجاد محیطی امن و بدون قضاوت کمتر کنند. همین موضوع میتواند زمینه را برای مراحل بعدی درمان که شناسایی تفکر پارانوئیدی و تغییر آن است، فراهم کند. در روشCBT ( درمان شناختی رفتاری)، هدف شناسایی الگوی فکری منفی در فرد، آگاهی وی از افراطی بودن برداشتهایش و در نهایت مقایسه آن با واقعیت بیرونی از طریق آزمایش واقعیت است.
این روش میتواند تا حد زیادی الگوهای شکل گرفته را کاهش دهد. رواندرمانی روش دیگری است که میتواند به صورت مشترک با اعضای خانواده برگزار شود تا چالشهایی که در روابط فردی ایجاد میشوند را کاهش دهد.
دارودرمانی
داروهای اصلی درمان پارانوئید چیست؟ معمولا عمده افراد پس از آگاهی از مشکل خود به دنبال داروهایی هستند که بتوانند علائم آنها را درمان کند. اما نکته اصلی این است که دارو جزو گزینههای اصلی درمان پارانوئید نیست و حتی ممکن است در گروهی از بیماران هیچ دارویی استفاده نشود. عدم شناخت کافی از نحوه ایجاد بیماری میتواند یکی از دلایل اصلی برای این موضوع باشد. اصولا پزشکان بیشتر برای تسکین برخی از علائم بیمار مانند اضطراب، افسردگی یا هذیان به سراغ تجویز دارو میروند.
برای کنترل استرس و افسردگی، داروهای دسته SSRI مانند سرترالین یا فلوکستین گزینه خوبی هستند، هر چند که بسته به شرایط ممکن است گزینههای هم جایگزین شوند. در مواردی که فرد علاوه بر علائم اصلی هذیان دارد، داروهای ضد روانریشی مانند اولانزاپین یا رسپریدون مناسب هستند. بسته به علائم همراه بیمار، ممکن است طیف مختلفی از داروها تجویز شوند که دوز آنها توسط روانپزشک و با ارزیابی شدت بیماری مشخص میشود.
چالشها و محدودیتهای درمان
درمان بیماری پارانویا میتواند با چالشها و محدودیتهای زیادی همراه باشد. یکی از این چالشها، عدم تمایل بیماران برای درمان است که باعث نرخ مراجعه به پزشک پایین یا رها کردن نصف و نیمه درمان میشود. علاوه بر این، هنوز مطالعات در مورد دلیل و منشأ اصلی اختلالات روانی کامل نیست و به همیندلیل است که بهبودی صد در صدی رخ نمیدهد.
این در شرایطی که نشانههای بهبودی هم پس از یک دوره درمان طولانی ظاهر میشوند. همه این موارد چالشهایی را ایجاد میکنند که میتوانند باعث ناامیدی از ادامه مسیر بهبودی شوند. البته باید اشاره کرد که با وجود محدودیتهای گفته شده، هنوز هم روشهای موجود قادر هستند که کیفیت زندگی بیمار را تا حد زیادی افزایش بدهند، به همیندلیل هم برای درمان منطقی هستند.
زندگی با فرد مبتلا به اختلال پارانوئید
مطمئنا زندگی با شخصی که دارای سوءظن و تفکر پارانوئیدی است، ساده نیست. بیاعتمادی مزمن و عمیق این بیماران میتواند چالشهای بسیاری را در روابط فردی و اجتماعی ایجاد کرده و باعث اذیت و آزاد آنها شود. اما گاهی عدم آگاهی اطرافیان، میتواند با واکنشهای هیجانی این مشکل را بدتر هم بکند. معمولا یکی از سوالات اصلی خانواده و اطرافیان نزدیک بیمار، نحوه برخورد با وی و ایجاد اعتماد بین آنها میباشد، چون پاسخ این پرسش میتواند تنشهای احتمالی را تا حد زیادی رفع کند. برای این سوال، راهکارهای علمی وجود دارد که در ادامه آنها را مورد بررسی قرار میدهیم.
راهکارهای برخورد خانواده و اطرافیان
رفتار با افراد پارانوئید سخت و گاهی آزاردهنده است که این چالشها در مواردی که اطرافیان از آکاهی کافی برخوردار نیستند، بیشتر هم خواهد بود. در حقیقت نزدیکان بیمار با رفتار درست نه تنها به آرامش روانی بیشتر خود کمک میکنند که میتوانند در روند درمانی هم کمککننده باشند. رفتارهای پرخاشگرانه، یکی از مجموعه رفتارهایی است که در بیماران پارانوئید زیاد دیده میشود. تلاش برای انتقاد یا اصلاح تفکرات آنها میتواند تنشهای ایجاد شده را تشدید کند.
پس بهتر است زیاد به فکر بحثهای چالشی با این افراد نبود. علاوه بر این، سوء برداشت از صحبتهای دیگران، از ویژگیهای بارز دیگری است که در بیماران پارانوئیدی دیده میشود. از اینرو طبیعی است که شوخیهای دو پهلو و کنایه دار نتیجه ای جز در و بال دادن به بیاعتمادی بیمار نداشته باشد. در عوض، بهتر است شفافیت و ثبات را در رفتار و گفتار جایگزین کرد، چراکه این کار به مرور اعتماد شخصیت پارانوئید را جلب میکند. نباید فراموش کرد که علاوه بر خود بیمار، نزدیکان بیمار هم باید در جلسات روانشناسی شرکت کنند تا بتوانند به خوبی رفتار درست با بیمار خود را بیآموزند.
چه زمانی باید به روانپزشک مراجعه کرد؟
همیشه اختلالات شخصیتی به خوبی توسط اطرافیان درک نمیشود، چون گاهی این رفتارها همانطور که خود بیمار تصور میکند، طبیعی تلقی میشوند. این مشکل بیشتر برای افرادی است که به نمونههای خفیف یا حتی متوسط بیماری پارانویا مبتلا هستند. پس گروهی از بیماران ممکن است علیرغم داشتن بیماری، به پزشک مراجعه نکنند یا اینکه زمانی مراجعه کنند که علائم شکل شدیدی پیدا کردهاند. این اختلال حتی در انواع خفیف خود، نیاز به درمان خواهد داشت، چون به هر حال میتواند چالشهایی را در روابط فردی یا اجتماعی ایجاد کند. اما سوال اصلی بیشتر این است که در چه افرادی نیاز به درمان و مراجعه فوری به روانپزشک است؟
شدت نشانههای پارانویا میتوانند یک معیار مهم برای زمان مراجعه به پزشک باشند. در موارد شدید، بیاعتمادی به حدی است که عملکرد شغلی، اجتماعی یا خانوادگی وی مختل میشود. از آنجایی که این سوءظن در وضعیتهای مختلف وجود دارد، وجود همزمان قطع ارتباط خانوادگی، درگیریهای متعدد در محیط کار با انزوای اجتماعی نشانهای برای ضرورت مراجعه به پزشک و بررسیهای احتمالی میباشند.
گاهی این تفکرات، همراه با هذیان یا رفتارهای پرخاشگرایانه نسبت به دیگران است. در این شرایط هم با توجه به احتمال تهدید سلامت اطرافیان باید به فکر مداخله فوری روانپزشک بود. در شرایط دیگری، این سوءظنهای دائمی باعث تهدید سلامت روان دیگران میشود. در این موقعیت هم حتی با وجود امتناع بیمار باید به فکر مراجعه به پزشک بود. به صورت کلی افرادی که دارای بیاعتمادی فراگیر و مزمن نسبت به دیگران هستند، نیاز به بررسی و درمان در صورت نیاز خواهند داشت، اما موارد اشاره شده موارد فوری و جدی بیماری را مشخص خواهند کرد.
آیا اختلال پارانوئید قابل درمان است؟
شخصیت پارانوئید نمیتواند به دلیل بیاعتمادیهای مزمن خود، روابط خوبی داشته باشد، ضمن اینکه این فرد آگاهی کاملی از مشکل خود ندارد. پس ممکن است سالها با همان عقاید زندگی کرده و چالشهای زیادی را برای خود و اطرافیان ایجاد کند. اما سوال اصلی این است که آیا درمان میتواند چنین باورهایی را به طور کامل ریشهکن کند؟
از آنجایی که اختلالات شخصیت مزمن و ریشهای هستند، نمیتوان انتظار درمان کامل و ریشهکنی آنها را داشت. اما این جمله به معنای ناکارآمد بودن درمان هم نیست. لزوما همه بیماران نتایج یکسانی را از روشهای درمانی نمیگیرند. این موضوع تا حد زیادی به شدت بیماری، حمایتهای اجتماعی و همچنین همکاری خود فرد بستگی دارد. علائم پارانوئید در صورت همکاری بیمار، عدم وجود اختلالات همراه و طی کردن کامل درمان، میتواند تا حد زیادی کاهش پیدا کند، به شکلی که تفاوتهای معناداری در روابط فردی و اجتماعی بیمار پدیدار بشوند. اما با این وجود در اکثر موارد انتظار نداریم که سوءظن و بیاعتمادیهای بیمار به طور کامل از بین بروند.
سوالات متداول
بیاعتمادی مزمن، سوءظن بدون دلیل، حساسیت زیاد به انتقاد، کینهتوزی و تفسیر منفی رفتار دیگران.
خیر. پارانویا یک علامت است در حالی که اختلال پارانوئید یک اختلال شخصیت با الگوی پایدار بدگمانی است
درمان کامل دشوار است، اما رواندرمانی میتواند به بهبود روابط و کاهش سوءظن کمک کند.
بله، زمینه ژنتیکی دارد و در خانوادههای دارای اختلالات روانپریشی شایعتر است.
در پارانوئید توهم وجود ندارد؛ در اسکیزوفرنی توهم و هذیانهای عجیب رایجاند.
با پرهیز از بحث، حفظ آرامش، احترام به مرزهای فردی و تشویق به مراجعه درمانی.
معمولاً این بیماری از اوایل بزرگسالی (دهه ۲۰ زندگی) شروع میشود.
بسته به شدت بیماری، درمان یا عدم درمان آن و همچنین آگاهی فرد مقابل از چالشهای زندگی با بیمار پارانوئیدی، پاسخ به این پرسش میتواند متفاوت باشد. هر چند علائم پارانوئید پس از درمان به طور کامل حذف نمیشوند، اما تا حد زیادی کاهش پیدا میکنند
تیم تحریریه ایزی مد
از پزشکان و متخصصین حوزه سلامت، مترجمان و نویسندگان با تجربه حوزه پزشکی تشکیل شده است تا با تولید محتوای مناسب و به روز پزشکی مبتنی بر منابع علمی معتبر یاری رسان عموم مردم ایران و سلامتجویان باشد.
