تایید شده توسط پزشکان متخصص ایزی مد
محتوای این مقاله صرفا برای افزایش آگاهی شماست. قبل از هرگونه اقدام با پزشکان ایزی مد مشورت کنید
تومور واژه نسبتا ترسناکی است که عمده مردم آن را مساوی با مرگ و پایان حیات میدانند. البته این تصور در مورد همه آنها صحیح نیست. تومور آدنوم هیپوفیز، میتواند یکی از مهمترین غدد در بدن که به طور مستقیم بر فعالیت ترشحی سایر غدد تاثیر میگذارد را هدف قرار دهد. از اینرو به دنبال ایجاد این بیماری، میتوان انتظار داشت که تعادل هورمونها از بین برود. اما آیا این عدم تعادل میتواند باعث تهدید حیات بیمار شود؟ تومور آدنوم مغزی هیپوفیز تا چه میزان خطرناک بوده و با چه علائمی همراه است؟ پاسخ دقیق به این پرسشها نیاز به بررسی بیماری و تاثیراتی که بر روی هورمونها ایجاد میکند، دارد. از اینرو تصمیم گرفتیم در این مطلب به صورت جامع در مورد یکی از مهمترین تومورهای مغز صحبت کنیم.
1. تومور هیپوفیز چیست و چگونه ایجاد میشود؟
منظور از تومور در هر جایی از بدن، ضایعهای است که حاصل رشد غیرطبیعی سلولها است. در مورد هیپوفیز هم این موضوع صادق است و تومورهای آن در شرایطی ایجاد میشود که رشد سلولهای آن، از روند طبیعی خارج شوند. هیپوفیز از غدد بسیار مهم در بدن است که مسئول تنظیم هورمونهای مهمی در بدن مانند هورمونهای جنسی، تیروئیدی و غیره است. تومورهای ایجاد شده در این عضو کوچک، میتواند مانع از تنظیم شدن هورمونهای گفته شده، بشوند. از اینرو بیمار با طیفی مختلفی از علائم مواجه میشود.
هنوز به صورت دقیق مشخص نشده است که چه عاملی، سلولهای هیپوفیز را از روند طبیعی رشد خود خارج میکند. اغلب، علت تومور آدنوم هیپوفیز، دلایل غیرارثی و محیطی دارند. با این حال ارتباط این بیماری با برخی از بیماریهای ژنتیکی مانند سندروم MEN1 فرضیه ارثی بودن این تومور و تغییرات ژنتیکی در مورد آن را تقویت کرده است.
2. آیا تومور غده هیپوفیز کشنده است؟
یکی از اصلیترین سوالات در مواجه با تومور آدنوم هیپوفیز، سوال در مورد میزان خطرناک بودن این بیماری است. عمده بیماران یا اطرافیان آنها در مورد مرگ یا ایجاد عوارض جدی نگرانی دارند. اما آیا واقعا باید در مورد تومور هیپوفیز نگران بود؟
این بیماری عمدتا خوش خیماست، به این معنا که رشد سریع ندارد و از اینرو میزان مرگ و میر ناشی از آن پایین است. البته این آمار نمیتواند شرایط گفته شده را در مورد همه بیماران تضمین کند. آهسته بودن رشد تومور، به تشخیص بیماری و ظهور علائم قبل از گسترش آن کمک میکند. به همین دلیل است که عمدتا بیماری در مراحل اولیه شناخته شده و درمان میشود. خوشبختانه درمان تومور هیپوفیز با دارو یا روشهای دیگر هم موثر هستند و میتوانند تا حد قابل توجهی، علائم را کنترل کنند. البته این به معنای خفیف بودن علائم نیست. بیماری و تاثیری که بر ترشح هورمون دارد، میتواند عوارض مهمی ایجاد کند. تومور نوعی ضایعه فضاگیر در مغز است که ممکن است بر ساختمانهای مجاور مانند اعصاب بینایی فشار وارد کند. تغییرات هورمونی در تعدادی از بیماران منجر به اختلالات متابولیکی و قلب و عروقی میشود که در موارد شدید حیات بیمار را تهدید میکند.
در گروهی دیگر از بیماران، تومور هیپوفیز بدخیم میتواند به سرعت رشد کرده و اندازه بزرگی پیدا کند. در صورت عدم تشخیص به موقع، این تومورها دیگر به درمانهای موجود پاسخ نخواهند داد و از اینرو نمیتوان برای حیات فرد کاری کرد. پس شرایط همه بیماران یکسان نیست. در حالی که عمدتا تومور هیپوفیز خطرناک نیست، اما در گروهی میتواند اندازه و سرعت رشد این تومور به حدی شود که عوارض جبرانناپذیری ایجاد کند.
۳. تاثیرات تومور هیپوفیز بر روی هورمونها
هیپوفیز غده بسیار کوچکی است که در پایین غده هیپوتالاموس و در قاعده مغز قرار گرفته است. هورمونهای تولید شده توسط این دو غده، باعث تاثیر بر سایر غدد و تنظیم مواد ترشح شده از آنها میشود. برای مثال هورمونی تحت عنوان هورمون محرک تیروئید( TSH) از هیپوفیز ترشح میشود. این هورمون در شرایط کاهش تولید هورمونهای تیروئیدی، بالا میرود تا باعث تحریک تیروئید و بالا رفتن سطح هورمونهای آن شود.
در شرایط عکس یعنی بالا رفتن هورمونهای تیروئیدی، سطح TSH کاهش پیدا میکند تا اثر محرکی آن بر این غده کمتر شود. این شرایط در مورد بیضه، تخمدانها و غدد فوق کلیوی یا همان آدرنال هم صادق است. تومور مغزی آدنوم هیپوفیز، به شکلهای مختلفی میتواند این عملکرد طبیعی را مختل کند که در ادامه حالتهای مختلف آن مورد بررسی قرار میگیرند.
گروهی از این ضایعات، به عنوان تومورهای عملکردی شناخته میشوند که میتوانند تولید هورمون خاصی را در هیپوفیز بیشتر کنند. این افزایش غیرطبیعی، در مکانیسمهای طبیعی بدن اختلال ایجاد میکند. برای مثال تومور پرولاکتینومای هیپوفیز میتواند سطح پرولاکتین را در خون بیشتر کند و به این شکل، عوارض ایجاد کند.
گروهی دیگر از تومورها، بافت سالم غده را تحت فشار قرار داده و آنها را تخریب میکنند. برای مثال ممکن است سطح هورمونهای محرک تخمدان یا بیضهها کاهش پیدا کند و به این ترتیب، بیمار با ناباروری مراجعه کند. از اینرو تومور هیپوفیز و بارداری به هم مرتبط هستند و گاهی میتواند علت نازایی بشود .پس همیشه اثر تومور، افزایش سطح هورمونهای هیپوفیز نیست، بلکه در مواردی این کاهش هورمونهای غده است که مشکلزا میشود.
۴. علائم رایج تومور هیپوفیز در زنان و مردان چیست؟
یکی از مهمترین سرنخها برای تشخیص بیماری تومور مغزی آدنوم هیپوفیز، علائم و نشانههای ناشی از آن است. این علائم بسته به محل درگیری، شدت و اندازه آن میتواند در افراد مختلف، متفاوت باشد. با اینکه علائم عمدتا در مردان و زنان یکسان است، اما گروهی از علائم ممکن است به دلیل تاثیر هیپوفیز بر غدد جنسی، در این دو جنس متفاوت باشد. اما این نشانهها چه هستند؟
| علائم تومور هیپوفیز در مردان | علائم تومور هیپوفیز در زنان |
|---|---|
| سردرد ناشی از فشار تومور به اطراف | سردرد ناشی از فشار تومور به اطراف |
| درگیری اعصاب بینایی | درگیری اعصاب بینایی |
| کاهش میل جنسی | اختلالات قاعدگی |
| ناباروری | ناباروری |
| ضعف عضلانی | پوکی استخوان |
| کاهش عملکرد جنسی | ترشح غیرطبیعی شیر (گالاکتوره) حتی در زنان غیرشیرده |
همانطور که اشاره شد، علائم میتواند به صورت عمومی و اختصاصی در مردان و زنان دیده شود. رشد تومور میتواند باعث فشار بر عصب بینایی و علائم مرتبط با آن شود. از اینرو تومور هیپوفیز و بینایی مرتبط هستند و این بیماری از جمله تشخیصهای افتراقی درگیری تومور، خواهد بود.
۵. روشهای تشخیصی تومور هیپوفیز
شروع تشخیص تومور هیپوفیز همانند همه بیماریها، با شرح حال و علائمی است که بیمار ذکر میکند. این علائم گاهی بسیار دقیق و اختصاصی برای بیماری هستند و گاهی به اندازهای غیر اختصاصی هستند که باعث کمترین شک به تومور هیپوفیز میشوند. معمولا بیماران با تعدادی از علائم بررسی شده که اصلیترین آنها علائم مربوط به تغییرات هورمونی است، به پزشک مراجعه میکنند.
در ادامه بر اساس شک بالینی، آزمایشهای مورد نیاز درخواست میشود که مهمترین آنها، آزمایشهایی برای بررسی سطح هورمونهایی است که هیپوفیز ترشح میکند. این هورمونها همانطور که اشاره شد، شامل ۱. پرولاکتین ۲. هورمون رشد ۳. هورمون محرک تیروئید( TSH) و ۴. هورمون ACTH که بر غدد فوق کلیوی اثر میکنند، میشوند. در کنار این موارد، ممکن است پزشک پارامترهای دیگری را در آزمایش خون درخواست کند.
بر اساس نتایج حاصل از بررسیهای گفته شده، تا حدی تومور مغزی آدنوم هیپوفیز تشخیص داده میشود، اما تایید این بیماری با تصویربرداری و استفاده از MRI است. در این تکنیک تصویربرداری، به وضوح اندازه تومور و وضعیت آن مشاهده میشود. گاهی در صورت عدم دسترسی به MRI، ممکن است از CT scan هم استفاده شود که البته دقت MRI را نخواهد داشت.
پس به صورت خلاصه میتوان گفت که تشخیص تومور هیپوفیز، با مجموعهای از علائم و نشانهها در شرح حال بیمار، آزمایشات و تصویربرداری با MRI یا CT scan خواهد بود که در این میان، MRI دقیقترین روش خواهد بود.
۶. از دارو درمانی تا جراحی: گزینههای درمانی تومور هیپوفیز
پزشکان عمدتا بر اساس شرایط بالینی و میزان پیشرفت بیماری، در مورد روشهای درمانی مناسب برای تومور آدنوم هیپوفیز تصمیم میگیرند. درمان میتواند شامل مجموعهای از داروها، جراحی یا پرتودرمانی باشد که هدف آنها، حذف تومور و تنظیم تعادل هورمونها پس از درمان است.
معمولا در مورد تومورهای عملکردی، از دارو برای درمان استفاده میشود که بسته به نوع آن ممکن است داروهای ۱. آگونیستهای دوپامین مانند بروموکریپتین برای تومور هیپوفیز پرولاکتین ۲. آگونیستهای سوماتواستاتین مانند اکترئوتاید برای انواع ترشحکننده هورمون رشد و ۳. مهار کنندههای کورتیکواستروئید مانند کتوکونازول برای انواعی که بر غدد آدرنال تاثیر میگذارند، تجویز شوند. در موارد شدید، دارو پاسخ مناسبی نخواهد داد و از اینرو از جراحی یا پرتودرمانی استفاده میشود.
جراحی تومور هیپوفیز از طریق بینی، استانداردترین روش برای برداشتن ضایعه در شرایطی است که به بافتهای اطراف فشار وارد کرده است. پرتودرمانی هم میتواند جایگزین جراحی، یا به عنوان روشی مکمل برای حذف باقیماندههای غده باشد. درمان میتواند در فعالیت غده هیپوفیز اختلال ایجاد کند، از اینرو پس از درمان نیاز به اقدامات اساسی برای بازگرداندن این تعادل است. بسته به شرایط بیمار ممکن است پزشکان از ۱. کورتیزول ۲. تیروکسین ۳. هورمون رشد ۴. هورمون های جنسی و گزینههای دیگر استفاده کنند.
7. طول عمر بیماران تومور هیپوفیز چقدر است؟
طول عمر همه بیماران تومور هیپوفیز یکسان نیست، چون این موضوع تحت تاثیر عوامل زیادی خواهد بود. بسته به میزان پیشرفت بیماری، اندازه، نوع و شرایط بیمار، طول عمر متغیر خواهد بود. به تومور هیپوفیز خوش خیم، آدنوم و به تومورهای بدخیم، کارسینوم گفته میشود. همانطور که در بخشهای قبلی هم اشاره شد، این بیماری غالبا خوش خیم است و با درمانهای مناسب، تا حد زیادی رفع میشود.
البته ممکن است در طول بیماری، عوارض مختلفی ایجاد شوند که این عوارض، پس از درمان دارویی، جراحی یا پرتودرمانی قابل برگشت خواهند بود. این دسته بیماران، عمدتا میتوانند طول عمر طبیعی خود را داشته باشند. اما همیشه شرایط این گونه نخواهد بود. گاهی علی رغم خوشخیم بودن تومور، بیماری در زمان مناسب تشخیص داده نمیشود. اختلالات هورمونی در این افراد، میتواند منجر به مشکلات قلبی و عروقی و در نهایت پایان حیات شود.
در گروهی دیگر از بیماران، تومور آدنوم هیپوفیز، از نوع بدخیم و با رشد سریع است. پیشآگهی در این دسته از افراد عمدتا ضعیف بوده و از اینرو نمیتوانند به صورت طبیعی، عمر کنند.
معمولا شناسایی اثر تومور بر طول عمر فرد دشوار است، چون حتی در موارد خوشخیم هم ممکن است سلامتی بیمار به دنبال عوارض ایجاد شده، تا حدی تحت تاثیر قرار گرفته و کمتر از حد طبیعی خود، بشود. از اینرو هر چند که بیشتر در موارد بدخیم انتظار تاثیر بر طول عمر وجود دارد، اما میتوان در موارد خوشخیم هم به صورت خفیفتر این تاثیر را مشاهده کرد.
تیم تحریریه ایزی مد
از پزشکان و متخصصین حوزه سلامت، مترجمان و نویسندگان با تجربه حوزه پزشکی تشکیل شده است تا با تولید محتوای مناسب و به روز پزشکی مبتنی بر منابع علمی معتبر یاری رسان عموم مردم ایران و سلامتجویان باشد.
